newsletter
Pl
De



 
75. rocznica pierwszego spotkania Kręgu z Krzyżowej w Krzyżowej PDF Drukuj Email


W czasie II wojny światowej w Krzyżowej, dolnośląskiej posiadłości rodziny Moltke, spotykała się antyhitlerowska grupa opozycyjna, nazwana później Kręgiem z Krzyżowej. Ryzykując swoje życie, członkowie Kręgu pracowali nad planami odnowienia demokratycznych i opartych na chrześcijańskich wartościach moralnych Niemiec i Europy.

Do doświadczeń tych nawiązywała później część polskiej opozycji demokratycznej, a jej opór przeciwko komunistycznej dyktaturze wyrażał się, między innymi, w wolnym dialogu polsko-niemieckim. Prekursorzy Fundacji „Krzyżowa” – grupa Polaków, Niemców z NRD i RFN, Amerykanów i Holendrów – odwoływali się do tego dziedzictwa i postanowili w Krzyżowej stworzyć miejsce spotkań. Również dlatego 12 listopada 1989 roku, kilka dni po upadku muru berlińskiego, mogła się tu odbyć polsko-niemiecka Msza Pojednania z udziałem premiera Tadeusza Mazowieckiego i kanclerza Helmuta Kohla.

Dziedzictwo pojednania i sprzeciwu wobec totalitaryzmów stało się zatem w Krzyżowej w podwójnym znaczeniu symbolem europejskiego porozumienia. Jest ono zarazem impulsem dla wszystkich działań prowadzonych w codziennej pracy Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego, która poczuwa się do obowiązku depozytariusza tej spuścizny.

Przypadająca w tym roku 75. rocznica pierwszego (22-25 maja 1942 r.), oraz drugiego (16-18 października 1942 r.), a niebawem także trzeciego (mającego miejsce 12-14 czerwca 1943 r.) spotkania Kręgu w Krzyżowej jest dla nas dodatkową motywacją do ponownego zastanowienia się nad wartościami, które stały u podstaw działań tej grupy: odpowiedzialności za dobro wspólne, poszanowania dla drugiego człowieka, przywiązania do demokratycznych form ustrojowych oraz przekonania o konieczności współpracy ponad podziałami.


dr Robert Żurek
członek Zarządu
Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego



Krąg z Krzyżowej (Kreisauer Kreis) zajmuje wyjątkowe miejsce wśród niemieckiej opozycji wobec rządów nazistowskich. Grupa ta, w porównaniu z innymi organizacjami antynazistowskimi, była niezwykle heterogeniczna. W jej skład wchodzili intelektualiści, urzędnicy, działacze społeczni i duchowni, reprezentujący bardzo różne opcje polityczne i światopoglądowe. Ludzie ci, działając ponad podziałami, wypracowali oryginalny program polityczny, społeczny, gospodarczy i kulturowy dla powojennych Niemiec i Europy. Istotną częścią tego programu była zaś idea ścisłej współpracy narodów europejskich w ramach zjednoczonego politycznie kontynentu.

Krąg z Krzyżowej powstał w roku 1940 jako sieć kontaktów skupionych wokół dwóch inicjatorów: Helmuta Jamesa von Moltke, właściciela majątku w Krzyżowej na Dolnym Śląsku, oraz Petera Yorcka von Wartenburga. Grupa nie posiadała zwartej struktury, czy nawet nazwy („Kręgiem z Krzyżowej” nazwie ich dopiero Gestapo). Skupiała jednak przedstawicieli różnorodnych środowisk oraz opcji światopoglądowych, którzy nie mogąc pogodzić się z sytuacją panującą w Niemczech – oraz działaniami niemieckich wojsk w Europie – zdecydowali się opowiedzieć przeciwko rządom Adolfa Hitlera.

Członkowie grupy byli świadomi, że nie dysponują środkami oraz możliwościami przeprowadzenia zamachu na przywódców reżimu, a tym bardziej, aby dokonać zbrojnego przewrotu. Wierzyli, że siłowe rozwiązanie mogą zrealizować jedynie sami wojskowi. Poświęcili się więc opracowaniu programu ustrojowego dla powojennych Niemiec. Wierzyli, że militarna klęska nazistów jest nieunikniona, a zmiana w kraju możliwa jest przede wszystkim dzięki działaniom od wewnątrz.

Odbywali setki spotkań, w których jednorazowo, w obawie przed wzbudzeniem zainteresowania służby bezpieczeństwa, brało udział nie więcej niż kilka osób. Tylko trzykrotnie spotkali się w większym gronie. Miało to miejsce właśnie w majątku von Moltke, w Krzyżowej. Przez ten cały czas opracowywali plan konstytucji przyszłych, demokratycznych Niemiec. Przygotowali także koncepcje dotyczące ukarania zbrodniarzy wojennych oraz zadośćuczynienia dla krajów zaatakowanych i okupowanych przez hitlerowskie Niemcy. Zastanawiali się także nad takim kształtem przyszłej, zjednoczonej Europy, który nie dopuściłby do wybuchu dalszych konfliktów.

Przedstawiciele Kręgu z Krzyżowej nawiązali kontakty z przedstawicielami ugrupowań opozycyjnych w okupowanej Belgii, Holandii i Norwegii, oraz bezskutecznie próbowali uzyskać wsparcie ze strony Aliantów.

Za swoja działalność opozycyjną, oraz późniejsze zaangażowanie w przygotowany przez Clausa Stauffenberga zamach na Adolfa Hitlera (20 VII 1944 r.), dziewięciu członków Kręgu z Krzyżowej zostało skazanych na śmierć. Wyrok wykonano na ośmiu z nich – w tym na Helmucie Jamesie von Moltke oraz Peterze Yorcku von Wartenburgu.


Członkowie Kręgu z Krzyżowej w obawie przed wzbudzeniem zainteresowania służby bezpieczeństwa (niektórzy z nich obserwowani byli przez Gestapo) spotykali się przede wszystkim w mniejszych, dwu-, trzy- lub czteroosobowych grupach. Trzykrotnie zebrali się w większym gronie – w majątku Helmutha Jamesa von Moltke, w Krzyżowej na Dolnym Śląsku.

Pierwsze spotkanie w Krzyżowej odbyło się 22-25 maja 1942 r., w Zielone Świątki (termin miał uśpić czujność służy bezpieczeństwa). Po raz pierwszy w większym towarzystwie spotkali się wówczas: Helmuth i Freya von Moltke, Peter i Marion Yorck, Theodor Steltzer, Augustin Rösch, Hans Peters, Adolf Reichwein, Harald Poelchau, Hans Lukaschek, Asta Moltke (siostra Helmutha), Irene Yorck (siostra Petera).

W obawie przed dekonspiracją dyskutowano o kwestiach, które nie miały wyraźnie politycznego kontekstu. Były nimi: rola chrześcijaństwa w społeczeństwie, relacje państwo – Kościół, oraz problemy wychowania, szkolnictwa średniego i uniwersytetów.

Ostrożność w doborze tematów, jak i terminu spotkania sprawiła, iż o tym pierwszym spotkaniu Gestapo, po rozbiciu Kręgu w 1944 r., nigdy się nie dowiedziało.

Pierwsze spotkanie w Krzyżowej miało kluczowe znaczenie dla dalszych działań grupy skupionej wokół Moltke i Yorcka. Stało się bowiem impulsem do intensywniejszej pracy nad przygotowaniem programu dla przyszłych, demokratycznych Niemiec.

Lokalizacja trzech dużych spotkań w majątku von Moltke sprawiła zaś, iż już podczas śledztwa w 1944 r. Gestapo określiła grupę mianem „Kręgu z Krzyżowej”.






PL



  1. Tytuł: „Krąg z Krzyżowej”, Źródło: www.krzyzowa.org.pl, Link: http://krzyzowa.org.pl/index.php/pl/materialy/krag-z-krzyzowej
  2. Tytuł: „Krąg z Krzyżowej”, Źródło: www.krzyzowa.org.pl, Link: https://www.kreisau.de/pl/kreisau/kreisauer-kreis/
  3. Tytuł: Ale Historia „Kochankowie z Krzyżowej”, Aneta Augustyn [31.08.2012], Źródło: www.wyborcza.pl, Link: http://wyborcza.pl
  4. Tytuł: Opinie „Krąg z Krzyżowej” [11.12.2009], Źródło: www.wyborcza.pl, Link: http://wyborcza.pl
  5. Tytuł: „Nowy krąg Krzyżowej”, Gerhard Gnauck [17.11.2014], Źródło: www.tygodnikpowszechny.pl, Link: https://www.tygodnikpowszechny.pl/nowy-krag-krzyzowej-24933
  6. Tytuł: „70 lat temu został stracony Helmut James von Moltke” [22.01.2015], Źródło: dzieje.pl, Link: http://dzieje.pl/aktualnosci/70-lat-temu-zostal-stracony-helmut-james-von-moltke
  7. Tytuł: Rzecz o historii „Kto tworzył ruch oporu w III Rzeszy”, Kazimierz Jasiński [17.11.2016], Źródło: www.rp.pl, Link: http://www.rp.pl/Rzecz-o-historii/311179898-Kto-tworzyl-ruch-oporu-w-III-Rzeszy.html#ap-4
  8. Tytuł: „Krąg z Krzyżowej” - rozdział z książki "Z dziejów Świdnicy", Edmund Nawrocki, Źródło: www.dziennik.swidnica.pl, Link: http://dziennik.swidnica.pl/historia/historia059.php
  9. Tytuł: „Peter Yorck i Krąg z Krzyżowej” (Artykuł ukazał się w Gazecie Powiatowej - Wiadomości Oławskie), Źródło: www.olesnicamala.info, Link: http://www.olesnicamala.info/pl/informacje/107-peter-yorck-i-krag-z-krzyzowej-cz-i
  10. Tytuł: „Krąg z Krzyżowej” [13.01.2011], Źródło: www.dolnyslask.info.pl, Link: http://www.dolnyslask.info.pl/dokumenty,krag-z-krzyzowej,doc4-168.html
  11. Tytuł: „Członkowie Kręgu z Krzyżowej uważali, że nie da się zbudować pokoju bez ofiary ze strony Niemców”, wywiad z dr. Robertem Żurkiem nt Kręgu z Krzyżowej [29.09.2017], Źródło: dzieje.pl, Link: http://dzieje.pl/artykuly-historyczne/dr-robert-zurek-czlonkowie-kregu-z-krzyzowej-uwazali-ze-nie-da-sie-zbudowac-pokoju-bez

Artykuły popularnonaukowe

  1. Tytuł i autor: „O opozycji antyhitlerowskiej zdań kilka”, prof. dr. hab. Krzysztof Ruchniewicz [1.07.2013], Link: http://krzysztofruchniewicz.eu/o-opozycji-antyhitlerowskiej-zdan-kilka/
  2. Tytuł i autor: „Konferencja w Klubie", prof. dr. hab. Krzysztof Ruchniewicz [24.04.2014], Link: http://krzysztofruchniewicz.eu/konferencja-w-klubie/
  3. Tytuł i autor: „Krąg z Krzyżowej”, prof. dr. Hansa Maiera (PL), Link: http://www.kas.de/wf/doc/kas_20414-1522-8-30.pdf?100901225240
  4. Tytuł i autor: „Krąg z Krzyżowej”, prof. dr. hab. Marka Maciejewskiego, Link: http://www.repozytorium.uni.wroc.pl/Content/40274/002.pdf
  5. Tytuł i autor: „Krąg z Krzyżowej”, prof. dr. hab. Marka Maciejewskiego, Link: http://www.repozytorium.uni.wroc.pl/Content/40274/002.pdf

DE



  1. Tytuł: „Kreisauer Kreis” , Źródło: www.krzyzowa.org.pl, Link: http://krzyzowa.org.pl/index.php/de/materialy/krag-z-krzyzowej
  2. Tytuł: „Kreisauer Kreis” , Źródło: www.fvms.de, Link: https://www.kreisau.de/de/kreisau/kreisauer-kreis/
  3. Tytuł: „Die zentralen The Kreisau CircleIdeen des Kreisauer Kreises” , Źródło: www.kreisau.de, Link: http://www.fvms.de/de/der-kreisauer-kreis-und-das-neue-kreisau/die-zentralen-ideen-des-kreisauer-kreises.html
  4. Tytuł: „Der Kreisauer Kreis: Eine große Koalition des Widerstandes”, Hannes Schmitz [17.02.2015] , Źródło: www.aachener-zeitung.de, Link:http://www.aachener-zeitung.de/lokales/dueren/der-kreisauer-kreis-eine-grosse-koalition-des-widerstandes-1.1029787
  5. Tytuł: „Der Kreisauer Kreis – Zeitleiste”, Frédérique Dantonel [5.04.2009] , Źródło:www.zukunft-braucht-erinnerung.de, Link: ttp://www.zukunft-braucht-erinnerung.de/der-kreisauer-kreis-zeitleiste/
  6. Tytuł: „75 Jahre Kreisauer Kreis (Teil 1), Die Rolle der Religion beim NS-Widerstand”, Matthias Kroeger im Gespräch mit Rüdiger Achenbach, 17.02.2015, Źródło: www.deutschlandfunk.de, Link: http://www.deutschlandfunk.de/75-jahre-kreisauer-kreis-teil-1-die-rolle-der-religion-beim.886.de.html?dram:article_id=311858
  7. Tytuł: „Kreisauer Kreis” , Źródło: de.wikipedia.org, Link: https://de.wikipedia.org/wiki/Kreisauer_Kreis

Artykuły popularnonaukowe

  1. Tytuł i autor: „Kreisauer Kreis” prof. dr. Hans Maie (DE), Link: http://www.kas.de/wf/doc/kas_20414-1522-1-30.pdf?100902125447

ENG



  1. Tytuł: „Kreisau Circle” , Źródło: www.krzyzowa.org.pl, Link: http://krzyzowa.org.pl/index.php/en/materialy/krag-z-krzyzowej
  2. Tytuł: „The Kreisau Circle”, Źródło:  www.kreisau.de, Link: https://www.kreisau.de/en/kreisau/kreisauer-kreis/
  3. Tytuł: „The main ideas of the Kreisau Circle” , Źródło: www.fvms.de, Link: http://www.fvms.de/en/the-kreisau-circle-and-the-new-kreisau/the-main-ideas-of-the-kreisau-circle.html
  4. Tytuł: „Der neue Kreisauer Kreis” Gerhard Gnauck , Źródło:www.iwm.at, Link: http://www.iwm.at/transit/transit-online/der-neue-kreisauer-kreis/
  5. Tytuł: „The Kreisau Circle” , Źródło: www.gdw-berlin.de, Link: http://www.gdw-berlin.de/en/recess/topics/12-the-kreisau-circle/


  1. Balfour Michael, Frisby Julian, Moltke Freya von, Helmuth James Graf von Moltke 1907–1945, Berlin 1984
  2. Bleistein Roman, Dossier: Kreisauer Kreis. Dokumente aus dem Widerstand gegen den Nationalsozialismus; Frankfurt a.M. 1987
  3. Brakelmann Günter, Christsein im Widerstand: Helmuth James von Moltke: Einblicke in das Leben eines jungen Deutschen, „Schriftenreihe der Forschungsgemeinschaft 20. Juli 1944 e.V.”, Bd. 11 (2008)
  4. Brackelmann Günter, Helmuth James von Moltke 1907–1945, Poznań 2009
  5. Brackelmann Günter, Peter Yorck von Wartenburg: 1904–1944 – eine Biographie. München 2012
  6. Fikus Sebastian, Niepokorni z Krzyżowej, Opole 2010
  7. Fikus Sebastian, Wizja powojennego państwa niemieckiego w koncepcjach Kręgu z Krzyżowej, Wrocław 2009
  8. Geyken Frauke, Freya von Moltke: Ein Jahrhundertleben, 1911 – 2010, München 2011
  9. Helmuth James Graf von Moltke. Völkerrecht im Dienste der Menschen. Dokumente, hrsg. und eingeleitet von Ger van Roon, Berlin 1986
  10. Jonca Karol, Der „Kreisauer Kreis” um Helmuth James von Moltke und der deutsche Widerstand aus polnischer Sicht (1940–1944), [w:] Deutscher Widerstand. Demokratie heute, hrsg. von Huberta Engel, Bonn–Berlin 1992
  11. Jonca Karol, Doktryna polityczna arystokratycznej „opozycji” antyhitlerowskiej na Śląsku (1940–1944). Spór wokół Kreisauer Kreis, „Studia Śląskie”. Seria Nowa, t. 20 (1971)
  12. Jonca Karol, Helmuth James von Moltke (1907–1945). Portret lidera opozycji, [w:] Śląsk w myśli politycznej i działalności Polaków i Niemców w XX wieku, Opole 2001
  13. Jonca Karol, „Kreisauer Kreis” Helmutha Jamesa von Moltke, [w:] Z badań nad dziejami opozycji antyhitlerowskiej w Niemczech, wyd. A. Czubiński, Poznań 1989
  14. Jonca Karol, Myśleć z Moltkem – na drodze do powstania „Fundacji dla Porozumienia Europejskiego”, Świdnica 2003
  15. Jonca Karol, Prawo w koncepcjach śląskiej „opozycji” antyhitlerowskiej. „Kreisauer Kreis” Helmutha Jamesa von Moltke, „Studia Śląskie”. Seria Nowa, t. 21 (1972)
  16. Jonca Karol, Wyrok śmierci Trybunału Ludowego w sprawie karnej przeciwko Helmuthowi Jamesowi hr. von Moltke z 11 stycznia 1945 r., „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, t. 18 (1995)
  17. Maciejewski Marek, Krąg spiskowców z Krzyżowej (Kreisauer Kreis). Z dziejów opozycji antyhitlerowskiej w Trzeciej Rzeszy, „Acta Erasmiana” t. 2 (2012)
  18. Maier Hans, Krąg z Krzyżowej w niemieckim ruchu oporu, „Dokumentacja polsko-niemieckiej Grupy Kwirytów”, nr 1 (2010)
  19. Mann Gold, Helmuth James von Moltke, [w:] idem, Ludzie myśli, ludzie władzy, historia, wybrała, tł.,oprac. i posł. E Paczkowska-Łagowska, Kraków 1997
  20. Mehlhorn Ludwig, „Odrzucając kłamstwo”. Z historii oporu i opozycji antytotalitarnej w XX wieku, we współpracy z F Delp, A. Franke, K. Madoń-Mitzner, Krzyżowa 2012
  21. Moltke Freya von, Wspomnienia z Krzyżowej 1930–1945, Warszawa 2000
  22. Moltke Helmuth James von, Briefe an Freya 1939–1945, hrsg. von B. Ruhm von Oppen, München 1988
  23. Moltke Helmuth James von, Listy do Freyi 1943–1944, red. K Huszcza, H-Ch Trepte, Wrocław 2008
  24. Moltke Helmuth James von, Relacja z Niemiec w roku 1945. Ostatnie listy z więzienia Tegel w 1945 roku, Kraków 1993
  25. Moltke Helmuth James von i Moltke Freya von, Listy na pożegnanie (wrzesień 1944 – styczeń 1945), pod red. H. C. v. Moltke, U. v. Moltke, A. v. Zanthier, Kraków 2017
  26. Morawska Anna, Chrześcijanin w Trzeciej Rzeszy, Warszawa 1970
  27. Morawska Anna, „Inne Niemcy” w Trzeciej Rzeszy, „Znak”, 1969, nr 9
  28. Philippi Klaus, Die Genese des „Kreisauer Kreises”, Stuttgart 2013
  29. Roon Ger van (hrsg.), Helmuth James von Moltke. Völkerrecht im Dienste der Menschen, Berlin 1986
  30. Roon Ger van, Neuordnung im Widerstand. Der Kreisauer Kreis innerhalb der deutschen Widerstandsbewegung, München 1967
  31. Rothfels Jan, Niemiecka opozycja przeciwko Hitlerowi, Warszawa 1997
  32. Ruchniewicz Krzysztof, Postrzeganie w Polsce niemieckiego antynazistowskiego ruchu oporu,„Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 2002, nr 2
  33. Ruchniewicz Krzysztof, Krzyżowa ponownie (od)czytana, Wrocław 2017
  34. Scheffler Tomasz, Europa po Hitlerze. Ład międzynarodowy w koncepcjach konserwatywnej opozycji w Trzeciej Rzeszy, Wrocław 2006
  35. Scheffler Tomasz, Idea zjednoczenia Europy w myśli politycznej Kreisauer Kreis Helmutha Jamesa von Moltkego 1939–1944, „Studia nad Faszyzmem” t. 18 (1995)
  36. Scheffler Tomasz, Powojenne stosunki międzynarodowe i ich ideowe podstawy w koncepcjach „Kreisauer Kreis”, [w:] Dzieje Śląska w XX w. w świetle badań młodych historyków z Polski, Czech i Niemiec, red. K. Ruchniewicz, Wrocław 1998
  37. Skonieczny Tomasz, Żurek Robert, Odwaga i odpowiedzialność: 75. rocznica pierwszego spotkania Kręgu w Krzyżowej, „Magazyn polsko-niemiecki Dialog”, nr 2, 2017 (120)
  38. Żurek Robert, Partyzanci bez karabinów, „Tygodnik Powszechny”, nr 36, 2017

www.krzyzowa.org.pl „Krąg z Krzyżowej”